Ir ao contido

Betanzos e a comarca

BetanzosHoxe

Castellano
Inscricións hoxe 2 Últimos días para inscribirse en Postos na Feira do Mercado Social: ata o 25 de novembro

Documental local BHtv

Douscentos soldados de Napoleón desapareceron preto de Betanzos

Dúas compañías do tren de artillaría do exército francés desapareceron con homes e cabalos en febreiro de 1809. O concello falou de 200 soldados asasinados e o castigo chegou en forma de aldeas queimadas, veciños fusilados e unha multa de millóns de reais.

· · 5 min

Compartir esta noticia

Imaxe xerada con IA: un cabalo enselado e sen xinete, atado xunto a un hórreo, nunha aldea de pedra de noite e con néboa.
Imaxe: recreación con IA

Nos primeiros días de febreiro de 1809, co exército francés ocupando Betanzos, dúas compañías do tren de artillaría desapareceron con homes e cabalos. O concello falou do «Asesinato de 200 Soldados e igual número de Caballos» e os franceses responderon queimando aldeas, fusilando veciños e impoñéndolle unha multa á provincia.

«Esto pasó en Betanzos», episodio 3: «A noite dos douscentos»
«Esto pasó en Betanzos», episodio 3: «A noite dos douscentos» Documental de dous minutos sobre os douscentos soldados do exército francés que desapareceron cos seus cabalos preto de Betanzos en febreiro de 1809, e sobre o castigo que veu despois. Locución en galego con subtítulos en castelán. As imaxes son recreacións feitas con intelixencia artificial. Recreación con IA · BetanzosHoxe

«Unha boa noite»

O relato máis directo é o de Antoine-Henri Jomini, que Alfredo Erias presenta como xefe do estado maior do sexto corpo, o do mariscal Ney. No seu «Précis de l'art de la guerre» conta que, cando o corpo de Ney substituíu o de Soult na Coruña, tiña acantonadas as compañías do tren de artillaría entre Betanzos e A Coruña, no medio de catro brigadas e sen tropas españolas a vinte leguas arredor.

«Unha boa noite, estas compañías do tren desapareceron, homes e cabalos, sen que puidésemos saber nunca que fora delas», escribe, nunha cita que aquí vai traducida do francés. Só se salvou un cabo ferido, que lles asegurou que foran os campesiños, guiados por curas ou frades, os que as degolaran.

Unha cidade saqueada

Os franceses entraran en Betanzos o 11 de xaneiro. Alonso Varela deixou dito no testamento que outorgou en Coirós o 2 de outubro dese ano que «se empeñaron los soldados en riguroso saqueo» nas casas dos veciños «de este Pueblo y de la Ciudad de Betanzos», e que a xente abandonou as súas para «abitar a otras mui lejanas y en los Montes».

O propio concello escribiu nunha súplica do 25 de febreiro que a cidade e a provincia foran saqueadas e que os seus moradores seguían fuxidos desde o 11 de xaneiro. Soult entregoulle o mando a Ney o 1 de febreiro, segundo as súas memorias.

Douscentos soldados e outros tantos cabalos

A cifra sae dun oficio do concello de Betanzos de febreiro de 1809, do Arquivo Municipal, que transcribe Erias. Di que Augusto Regnard, edecán de Ney, foi comisionado para descubrir os cómplices «en el Asesinato de 200 Soldados e igual número de Caballos» do seu exército «que faltaron», un crime que «se supone aberse Cometido en barios Distritos de esta Probincia».

Unha minuta do concello de marzo dese ano concreta máis: fala de «dos Compañías de Soldados del tren de Artillería» e sitúa os feitos «en los Pueblos de Carres, Cutián y otros». Carres e Cutián son hoxe parroquias do concello de Oza-Cesuras, ao sur de Betanzos. O cronista oficial de Betanzos, José Raimundo Núñez-Varela, cita ademais «San Mamed de Bragad, lugar de Parajón, Borrifáns y otros puntos de Cesuras».

Non encaixa de todo co que conta Jomini, que sitúa as compañías entre Betanzos e A Coruña. Ningunha das fontes dá a noite exacta.

Como foi

«Os documentos non dan detalles», escribe Erias no Anuario Brigantino. A súa hipótese é que non houbo emboscada. Os soldados vivían repartidos polas casas dos campesiños, e cre que cada un acabou de noite, mentres durmían, cos franceses que tiña na súa.

Erias recolle tamén, dunha monografía de Adriano López Morillo de 1910, que os cabalos foron levados esa mesma noite cara a Ribadavia e entregados despois ao marqués de La Romana na fronteira portuguesa.

Catro aldeas queimadas

O oficio do concello conta o que fixo Regnard: foi con tropa a «Ciertas Aldeas» para castigar os culpables e «Abrasó quatro Aldeas y pasó en ellas por las Armas a barios Aldeanos».

En Arxán, na parroquia de San Cristovo de Mesía, o libro de defuncións recolle o enterro, o 13 de febreiro de 1809, de once veciños mortos o día anterior pola mañá. Eran Mateo Sánchez, Joseph Pardo, Juan Quintimil, Thomás Quintimil e o seu fillo Francisco, Thomás Méndez, Francisco Blanco, Pedro Mira, Antonio Verea, Antonio Gundín e Antonio Fandiño. O crego que os enterrou anotou que eran «Victimas inocentes del furor francés» e que morreran fusilados nas inmediacións da capela, «la maior parte junto al Crucero de ella».

Ao día seguinte enterrou outro veciño, Isidro Lata, «muerto igualmente por los franceses». Erias inclúe estas mortes na vinganza dos franceses.

Na parroquia de Santiago de Betanzos hai outras oito partidas de homes «afusilado por los Franceses». Núñez-Varela, que as transcribe con data do 11 de febreiro, vincúlaas a este castigo. Erias sitúa eses fusilamentos o 11 de xaneiro, o día da entrada na cidade.

Dez mil francos por cada home

Regnard deulle ao concello tres días para que se buscasen homes e cabalos. Se non aparecían, a provincia tería que pagar «Diez mil francos por cada Hombre, y mil ocho cientos por cada Caballo».

O gobernador francés da praza desatendeu as dilixencias do concello e fixou o cobro para o 1 de marzo: «Cien mil reales» ese día e outros tantos cada seis días «hasta el Completo de los hombres y caballos que les faltan». O oficio cifra en 8.745.882 reais o que se lle cargou á provincia.

O 25 de febreiro o concello suplicou que se eximise a cidade e a provincia da contribución. A minuta de marzo di que o mariscal Ney a rebaixou.

O que segue sen saberse

Os franceses retiráronse de Betanzos na tarde e na noite do 23 de xuño de 1809, segundo certificou o escribán Francisco Antonio González. Nas fontes consultadas para esta peza non consta que os douscentos homes chegasen a aparecer.

Elaborado a partir de «A invasión francesa de 1809 vista desde Betanzos (I)», de Alfredo Erias (Anuario Brigantino, 2007), que transcribe os documentos do Arquivo Municipal de Betanzos e o libro de defuncións de Mesía, de «Los inmolados de la Guerra de la Independencia en Betanzos», do cronista oficial José Raimundo Núñez-Varela, e do «Précis de l'art de la guerre» de Antoine-Henri Jomini (edición de 1855).

Compartir esta noticia

Segue lendo

Comentarios

Aínda non hai comentarios. O primeiro pode ser o teu.

Deixa o teu comentario

Non se publica. Só serve para confirmar que o comentario é teu.

Antes de publicarse: confirmas o correo cunha ligazón que che mandamos (mira tamén no spam), e despois lerao unha persoa da redacción.