Óscar, Óliver, Octavio… e era Olimpia: o cómic que segue a pista das pintoras de Betanzos
Un cadro asinado «O. Tourné» nun antiquario da Coruña, unha alumna en prácticas que descolga os retratos dos alcaldes e veciños que doan os cadros que tiñan na casa. Ángel Arcay e Iria Fafián contan en banda deseñada como o Museo das Mariñas seguiu a pista de seis pintoras. O libro non se vende, pero lese enteiro en internet.
Que é arte? O que está colgado nos museos? Quen decide o que se expón alí? E que pasaba coas mulleres? Con esas catro preguntas abre «Mulleres artistas no Museo das Mariñas», unha banda deseñada escrita por Ángel Arcay, director do museo, e ilustrada por Iria Fafián. O libro segue a pista das mulleres que pintaron en Betanzos nun museo onde, como recoñece Arcay no limiar, un visitante podía pensar que case todas as obras eran de homes.
Publicouse coa colaboración do Concello de Betanzos e da Xunta. Non se vende, pero pódese ler enteiro en PDF na web da Biblioteca, Arquivo e Museo (BAM).
Do almacén á parede
A historia arrinca o 25 de novembro de 2022, Día da Eliminación da Violencia contra as Mulleres. Ese día Carmen Delia Díaz, alumna en prácticas no museo, descolga os retratos dos alcaldes, mentres Ermitas, a conserxe, e Ángel, o director, baixan ao almacén á procura de cadros pintados por mulleres. Alí empezan a aparecer sinaturas: Sofía Feliú, Rosina M. B., María Beira.
O caso máis enrevesado é o dun cadro da torre de San Domingos asinado «O. Tourné» en 1904, que Natalia Buyo atopou nun antiquario da Coruña e doou ao museo en outubro de 2022. A única pista era un selo da Compañía de Tabacos de Manila na parte de atrás. No museo buscaron pintores: «Óscar Tourné, Óliver Tourné, Octavio… ¿Sería un filipino?». A resposta apareceu cando María América Díaz, que reorganizaba a colección, deu coa lista do alumnado das clases de pintura de Francisco Javier Martínez Santiso: era unha muller, Olimpia Tourné.
Outras obras saíron das casas. Paz Moreno, filla de Sofía Feliú, levou ao director e á conserxe á súa casa, coas paredes cheas de cadros da súa nai, e doou varios ao museo. María Porto descolgou un dos dous cadros de Rosina Martínez que tiña enriba do televisor e levouno ao museo, e esa mesma mañá, ao ver a decoración descompensada, doou o outro. E Victoria Penide e Markus Hoffmann atoparon os cadros de María Goday nunha casa que acababan de mercar en Betanzos.
As seis pintoras
| Capítulo | Pintora | Que conta o libro |
|---|---|---|
| I | Sofía Feliú Toledano (Navalmoral de la Mata, 1926 - Madrid, 2010) | Chegou a Betanzos con 22 anos co seu marido e viviu aquí ata 1979. Foi profesora de debuxo no Instituto Laboral e pintou paisaxes e escenas cotiás da cidade, como o Globo ou un día de feira. O museo só tiña dúas obras súas ata a doazón da súa filla. |
| II | Elvira Santiso (Betanzos, 1872 - Santiago, 1961) | Marchou con poucos anos a Santiago, onde se formou na Real Sociedad Económica de Amigos del País. Expuxo en Galicia, Madrid, Uruguai e a Arxentina. Un padrón municipal probou que nacera en Betanzos. O museo non ten ningunha obra súa. |
| III | Olimpia Tourné (Sevilla, 1877 - Betanzos, 1943) | A súa familia aparece rexistrada en Betanzos desde 1895. Viviu toda a vida no número 8 da rúa do Castro, con Paquita Zuloaga, e as dúas están enterradas xuntas no cemiterio municipal. Nos padróns figura sempre como «ama de casa». |
| IV | Rosina Martínez Barral (Betanzos, 1907 - Betanzos, 1994) | Filla de Francisco Javier Martínez Santiso, mantivo durante anos a escola de pintura do seu pai na rúa Nova. No museo hai óleos seus dos hórreos da Galera, das danzas dos mariñeiros ou da ponte de Roibeira. |
| V | Teófila Sasiaín Martínez (A Coruña, 1909 - A Coruña, 1978) | Estudou en San Fernando, en Madrid, como bolseira da Deputación. Chegou en 1953 como profesora de debuxo do instituto Francisco Aguiar e viviu cinco anos na rúa da Cerca, onde hai quen a lembra pintando no balcón. En 2025 o museo incorporou un ramo de papoulas seu, doado por Juan María García Otero. |
| VI | María Goday y Goday (Vilagarcía de Arousa, 1872 - Betanzos, 1959) | Casou en 1904 co avogado betanceiro Antonio Naveyra Pato e instalouse na rúa Nova. Toda a súa obra coñecida quedara dentro desa casa: grandes barcos e paisaxes mariñeiras. |
O capítulo VII, «Aquelas nenas son as artistas de hoxe», salta ao presente. Ángel atopa a lista das alumnas dun curso de pintura organizado polo Concello en 1996, e algunhas son hoxe artistas en activo, como Carmen Seijas, que ten taller na cidade, ou Julia Aguiar, que dá clases de pintura. Suma tamén a quen decidiu quedar a vivir aquí, como a propia Iria Fafián ou Isabel Durá, exalumna do CIEC. O VIII pecha cunha reflexión sobre que é a arte a partir dunha cita de Eugenia Tenenbaum, do seu libro «La mirada inquieta».
«O inicio dun camiño»
Despois dun «Continuará…», o libro inclúe ao final unhas biografías máis longas de cada pintora. Nos agradecementos, os autores contan que o que alí se resume en poucas páxinas foi un traballo de varios anos, de investigacións, entrevistas e hemerotecas. E esperan que o feito nestes tres últimos anos sexa «o inicio dun camiño» e que a veciñanza siga achegando obras e artistas ao museo.
Por que en cómic
Ángel Arcay explicou a BetanzosHoxe, nunha entrevista publicada o 2 de outubro, que estas mulleres «non estaban olvidadas», senón que nos museos «existiu un sesgo de xénero á hora de decidir colgar un cadro». As doazóns de obras de Teófila Sasiaín, Rosina Martínez e Olimpia Tourné fixéronlles pensar que era o momento de contalo. Escolleron o cómic, dixo, «para facela accesible tamén a públicos máis novos» e para amosar como é o día a día dun museo coma o das Mariñas.
Información elaborada a partir do cómic «Mulleres artistas no Museo das Mariñas», que o museo enviou a BetanzosHoxe, e dunha entrevista con Ángel Arcay.
Segue lendo
Fonte: Museo das Mariñas
Comentarios
Aínda non hai comentarios. O primeiro pode ser o teu.