O Alfonsetti, o cine máis antigo de España? Si, pero entre comiñas

No Museo das Mariñas hai unha porta lateral que leva directamente ao Teatro Alfonsetti. «Temos unha entrada secreta por este lateral», explicaba o director do museo, Ángel Arcay, durante a visita que BetanzosHoxe fixo o pasado 29 de setembro ao antigo convento de Santo Domingo. Nese corredor o museo comezou a expoñer os proxectores e as bobinas que o cine tiña almacenados, para que quen veña ver unha película poida dar antes un paseo e coñecer un pouco a historia do sitio.

E entre o corredor e a sala saíu a frase que acompaña o Alfonsetti desde hai anos: o cine en funcionamento máis antigo de España. Arcay pronunciouna con cautela. «Dise sempre con moito coidado», advertiu. «Eu poríao entre aspas, entre comiñas. Pero si que é dos máis antigos».

BetanzosHoxe quixo saber canto hai de certo dentro desas comiñas, e comparou as datas do Alfonsetti coas dos cines de España e de Europa que reclaman títulos parecidos. A conclusión, por adiantado: a data de 1897 aguanta a comparación en España, o «sen interrupción» e o «de Europa», non.

Primeiro foi un teatro

O Alfonsetti non naceu como cine porque, cando abriu, o cine aínda non existía. Leva o nome de Mariano Alfonsetti García, un militar nado en Alacante en 1851 que combatera en Cuba e que chegou destinado a Betanzos o 1 de abril de 1882, coa súa muller, Yrene Adam, e a filla de ambos, Celia. Afeccionado ao teatro, montou unha sección de declamación —un grupo de afeccionados que representaba teatro— con mozos da cidade e pediulle ao Concello un local.

Segundo contou Arcay, o Concello respondeulle que non había cartos para un teatro, pero cedeulle unha estancia do antigo convento —desamortizado no século XIX—, onde se gardaban as pedras coas que se arranxaban as rúas. Alfonsetti foina acondicionando co que recadaba nas funcións que facía pola vila. O teatro inaugurouse o 12 de novembro de 1882, segundo a investigación que Marta González Rodríguez publicou en tres entregas no Anuario Brigantino. O fundador estivo pouco tempo: deixou Betanzos en 1884 e morreu en 1893. Quedaron o teatro e o nome.

Xuño de 1897

O cinematógrafo dos irmáns Lumière presentouse en París en decembro de 1895 e chegou a España o 14 de maio de 1896, nun hotel da Carreira de San Jerónimo, en Madrid. Galicia viu a súa primeira proxección o 2 de setembro dese ano, no Circo Coruñés, cun aparello do británico Robert William Paul. Betanzos non tardou moito máis: o dossier «Betanzos y el cine» da Semana Internacional de Cine sitúa a primeira proxección da cidade en xuño de 1897, recollida na prensa local da época, e localízaa no Alfonsetti, que xa levaba a familia Pita.

Desde aí o cine foi gañando sitio na programación. En marzo de 1901 o xornal El Progreso contaba que unha sesión cun «cinematógrafo Lumière» tivera que suspenderse porque a corrente eléctrica non daba para o aparello. Anos despois, Claudino Pita Pandelo —o mesmo do Globo de San Roque— mercou un cinematógrafo propio, «dos máis perfectos» segundo a prensa. E en 1913 anunciábase a reapertura do teatro tras un ano pechado por obras de seguridade, entre elas unha cabina de ladrillo con depósito de auga para as proxeccións, porque algunha vez arderan as cintas de celuloide.

Arcay engade outra peza: a principios do século XX encargóuselle unha reforma a Pedro Mariño, o arquitecto do pazo municipal de María Pita, na Coruña, que deixou un chan móbil. Na última rehabilitación, contou, apareceron os ocos dunhas máquinas hidráulicas: para unha proxección ou unha función, o chan quedaba inclinado e a acústica era mellor, para un baile ou un mitin, baixábase ata deixalo horizontal. E da época en que o edificio compartiu espazo coa Garda Civil, desde os anos corenta ou cincuenta ata 1983, máis ou menos, queda outra: o sarxento tiña a habitación enriba da sala e, cando estaba enfermo ou quería descansar, prohibía as actividades.

Os rivais

En España non atopamos outra sala en activo que documente proxeccións anteriores a 1897. As que adoitan disputar o título chegaron despois:

• Can Salom (Sala Mozart), en Calella. Abriu en 1904, é municipal e segue proxectando. En 2020 a Acadèmia del Cinema Català distinguiuna xunto con outras salas centenarias de Cataluña.
• Cinema Imperial, en Sabadell. Inaugurado o 23 de setembro de 1911 e citado durante anos como o cine máis antigo de España. Pechou en 1989.
• Cine Cervantes, en Torrent. Autorizado en setembro de 1911, con sesións regulares desde a primavera de 1912. Un estudo do investigador Jorge Sánchez Antúnez, divulgado en febreiro de 2026, cruzou o inventario estatal de 2022, con arredor de 2.700 locais onde se proxectou cine, e concluíu que é o edificio construído como cine máis antigo de España que segue en pé. Ese mesmo estudo descarta o Imperial porque o edificio orixinal foi derrubado e reconstruído. Pero o Cervantes xa non proxecta: en 1969 converteuse en discoteca, e en 2020 mercouno o Concello de Torrent.
• Cine Doré, en Madrid. Abriu en decembro de 1912 (a fachada actual é de 1923), pechou en 1963 e reabriu en 1989 como sede da Filmoteca Española.

Fóra de España, a competencia é máis dura, e o curioso é que se xoga no mesmo ano. O Mestni kino de Ptuj, en Eslovenia, fixo a súa primeira sesión comercial o 3 de marzo de 1897 e presume de ser a sala en activo máis antiga do mundo. O State Theatre de Washington, no estado norteamericano de Iowa, un teatro de ópera de 1893, proxectou a súa primeira película o 14 de maio de 1897, en 2016 Guinness certificouno como o cine en funcionamento continuo máis antigo do mundo. E o Eden Théâtre de La Ciotat, en Francia, onde os Lumière proxectaron en 1895, ten o récord Guinness de cine «construído para cine» máis antigo en funcionamento, contado desde a súa primeira sesión de pago, o 21 de marzo de 1899. Antes, ese récord tivérono o Pionier de Szczecin (Polonia) e o Korsør Biograf Teater (Dinamarca), de 1907 e 1908.

O Alfonsetti chegou tres meses despois de Ptuj e semanas despois de Iowa. Polas datas, o «e mesmo de Europa» que ás veces se lle engade non se sostén.

O problema dos ocos

A outra metade da frase, «en funcionamento», tamén ten letra pequena. O Alfonsetti non proxectou sen interrupción desde 1897. Estivo pechado por obras desde o 22 de decembro de 1899 ata finais de 1900, volveu pechar un ano arredor de 1913, e no século XX pasou tempadas sen actividade. Arcay explícao así: o Concello arrendábao a particulares, había disputas de cando en vez e o cine quedaba pechado unha tempada, ata que volvía abrir.

O último oco foi o máis longo. Cando pechou o Capitol, o outro cine da cidade, aberto en 1942, o Alfonsetti quedou só e cada vez máis deteriorado, ata que tamén pechou. As fontes consultadas non dan a data exacta dese peche. A recuperación do local negociouse desde 2005 coa familia Pita, arrendataria durante uns oitenta anos, á que o Concello indemnizou con 143.000 euros. A finais de 2009, poucos días antes de empezar a rehabilitación, un incendio queimou parte das butacas. As obras, de 400.000 euros financiados pola Deputación, remataron coa reapertura a finais de 2011, coincidindo co Santa Cecilia, con 174 butacas vermellas.

Iso pesa se o título se toma ao pé da letra. Pero convén ver como o miden os demais: o State Theatre de Iowa estivo cinco meses pechado entre 2010 e 2011 por un incendio na cabina de proxección, e Guinness segue chamándolle «continuo», o Eden de La Ciotat pasou dezaoito anos pechado, de 1995 a 2013. Nos récords, como nas comiñas de Arcay, todo depende da letra pequena.

Que se pode dicir, entón

Coas fontes na man, estas son as conclusións:

• «O cine máis antigo de España en funcionamento» é defendible se se entende como a sala española en activo coa primeira proxección documentada máis antiga. Non atopamos ningunha que mellore xuño de 1897. Pode habela: hai teatros do século XIX que proxectan cine de cando en vez, e as súas primeiras sesións non sempre están documentadas.
• «Sen interrupción», non: o Alfonsetti tivo polo menos tres peches, o último de varios anos.
• «Construído como cine», tampouco: é un teatro de 1882 nun antigo convento. Ese título, en España, é do Cervantes de Torrent, que xa non proxecta.
• «De Europa», menos aínda: Ptuj adiántase tres meses, e La Ciotat ten os Lumière e o récord Guinness.

As comiñas de Ángel Arcay, polo tanto, están ben postas. E non lle restan nada a unha sala que leva máis de 140 anos aberta, con proxeccións desde o século XIX, e que hoxe é municipal e de balde: este outubro, sen ir máis lonxe, proxecta tres finalistas dos Premios Mestre Mateo. Quen chegue con tempo pode entrar polo museo e ver no corredor os aparellos cos que se fixo cine en Betanzos durante décadas.

Fontes: visita ao Museo das Mariñas e conversa con Ángel Arcay (29-09-2026), Marta González Rodríguez, «El Teatro Alfonsetti de Betanzos», primeiro, segundo e terceiro acto, Anuario Brigantino 34, 36 e 37, dossier «Betanzos y el cine», Guinness World Records, Valencia Plaza, El Ideal Gallego, Infobae, BCN Scenes, Wikipedia (Ptuj, State Theatre, Eden, Doré).